Một phiến đất sét có chữ khắc chữ tượng hình Anatolia vào khoảng năm 1875-1840 trước Công Nguyên.

Sử dụng các con số được viết bởi các thương gia thời đại đồ Đồng trên các tấm đất sét 4000 năm tuổi, một nhà sử học và ba nhà kinh tế đã tìm ra cách xác định vị trí nhiều thành phố đã biến mất của thế giới cổ đại.

Thành phố cổ Kanesh nằm ở miền Trung Thổ Nhĩ Kỳ ngày nay, từng là một trung tâm thương mại của vùng Anatolia cách đây 4000 năm. Các nhà khảo cổ hiện đã khai quật được nhiều hiện vật của thành phố này, bao gồm hơn 23.000 bản chữ tượng hình được khắc trên đất sét của các thương gia người Assyria cổ đại.

Theo Gojko Barjamovic, Thomas Chaney, Kerem A. Cosar và Ali Hortacsu, bản thân các văn bản này chủ yếu là “thư tín thương mại, chứng từ vận chuyển, sổ sách kế toán, con dấu và hợp đồng”.

Barjamovic là một chuyên gia lịch sử về Assyria, một vương quốc Trung Đông cổ đại gần con sông Tigris, (hiện nay là Iraq). Các đồng tác giả khác là những nhà kinh tế học đến từ Viện Nghiên cứu Chính trị Paris, Đại học Virginia và Đại học Chicago.

Một đoạn viết trên bảng đất sét được dịch ra như sau:

Từ Durhumit đến Kaneš tôi phải trả 5 đồng, phải trả 3 đồng đến Wahšušana, tôi mua và chi tiêu những món đồ nhỏ với giá 4 đồng bạc Do Thái.

Các nhà khảo cổ rất thích thú với nội dung ghi trên bảng về các thành phố cổ và các khu dân cư – một số nơi đã được biết đến, còn một số khác thì chưa tìm ra. Ví dụ, trong bản ghi ở trên, trong khi Kaneš (Kanesh) đã được khai quật thì hiện giờ Durhumit không còn dấu vết lịch sử nào sót lại.

Theo truyền thống, các nhà sử học và các nhà khảo cổ học sẽ phân tích các thông tin này để có một đánh giá định tính giúp tìm ra một nơi cụ thể nào đó với cảnh quan, chỉ dẫn đi lại từ các thành phố khác. Nhưng Barjamovic và các đồng tác giả đề xuất một ý tưởng khác: Sẽ ra sao nếu họ phân tích dữ liệu định lượng trong các bản ghi này? Như trong đoạn trên, có một bản ghi của ba lô hàng vận chuyển riêng: Durhumit đến Kanesh, Kanesh đến Wahshushana và Durhumit đến Wahshushana.

Nếu phân tích hàng nghìn bản ghi và kiểm tra mỗi bản của một chuyến hàng hóa trong đó, bạn sẽ vẽ được một bức tranh toàn diện về thương mại giữa các thành phố xung quanh Kanesh cách đây 4.000 năm. Barjamovic đã làm được điều đó! Ông đã dịch và phân tích 12.000 bản ghi đất sét, thu thập thông tin về hành trình thương mại của các thương nhân cổ đại.

Cuối cùng, phần thưởng họ nhận được là bản ghi về hàng trăm giao dịch thương mại giữa 26 thành phố cổ đại, trong đó có 15 thành phố đã được biết đến và 11 nơi chưa tìm ra.

Và đây mới là điều thú vị: Trong thế giới cổ đại, thương mại phụ thuộc rất nhiều vào khoảng cách địa lý. Vận chuyển hàng hóa từ điểm A đến điểm B khó khăn hơn rất nhiều vào thời điểm đường xá còn khó khăn như ngày xưa, và hàng hoá phải vận chuyển trên lưng lừa còn cướp bóc thì nhan nhản.

Các thành phố gần nhau sẽ giao thương với nhau nhiều hơn trong khi những nơi xa xôi thì ít hơn. Đây là chìa khóa của vấn đề. Giả sử chúng ta biết vị trí của một thành phố cổ đại như Kanesh. Chúng ta có 2 thành phố mất tích là Kuburnat và Durhumit. Nếu biết Kanesh giao thương với Kuburnat nhiều hơn Durhumit, có thể giả định rằng Kuburnat gần Kanesh hơn Durhumit.

Hình trên là một minh hoạ cho ý tưởng này. Kanesh nằm ở trung tâm, Kuburnat ở đâu đó trong khu vực màu xanh nhạt và Duhurmit ở xa hơn trong khu vực màu xanh đậm.

Nếu có đủ thông tin về khối lượng giao dịch thương mại (ví dụ: hàng ngàn bảng đất sét) thì có thể đưa dữ liệu thương mại vào một thuật toán sử dụng dữ liệu đã biết khác như giá cả hàng hóa và quy mô dân số để ước tính khoảng cách giữa hai thành phố.

Quay trở lại ví dụ trên, nếu chúng ta biết khoảng cách giữa hai thành phố thì có thể thu hẹp vòng tròn đồng tâm lớn trở thành vòng đồng tâm nhỏ.

Vẫn còn lại một khoảng khá rộng khi tìm những thành phố mất tích. Nhưng hãy nhớ rằng bộ dữ liệu bảng đất sét cho chúng ta biết khối lượng giao dịch thương mại của 14 thành phố khác ngoài Kanesh. Sau đó, khi đã biết vị trí của một thành phố khác, chúng ta có thể chạy thuật toán đối với bất kỳ thành phố mất tích nào, như Durhumit chẳng hạn. Nhờ vậy chúng ta có thể ước tính khoảng cách đến Durhumit từ mỗi thành phố.

Nếu khoảng cách ước lượng chồng chéo lên nhau trong cùng một khu vực, đó là một chỉ số thể hiện rằng Durhumit sẽ nằm trong khu vực đó.

Cuối cùng, dữ liệu thương mại trong 12.000 bảng đất sét cổ đại đã cho phép Barjamovic và các đồng tác giả ước tính vị trí của 11 thành phố mất tích. Để kiểm tra tính chính xác, họ kết nối các thông tin ước lượng với một số dự đoán định tính của các nhà sử học trước đây. Trong một số trường hợp, các ước lượng định tính và định lượng đều khá trùng khớp. Một số trường hợp khác thì mô hình định lượng cho thấy đánh giá trước đây là đúng. Nhưng cũng có những trường hợp, mô hình cho thấy rằng các sử gia trước đây nhận định hoàn toàn sai.

Các tác giả kết luận: “Đối với phần lớn các trường hợp, ước tính định lượng khá đúng với các giả thuyết định tính của các sử gia. Với những trường hợp mà các sử gia không đồng ý về vị trí của thành phố mất tích, phương pháp định lượng sẽ hỗ trợ nghiên cứu thêm đề xuất của họ.”

Ở bước kiểm tra cuối cùng, các tác giả sẽ chạy mô hình đối với các thành phố cổ đã được tìm ra để xem kết quả có khớp với hồ sơ khảo cổ thực tế hay không.

Các tác giả ngờ rằng thuật toán của họ làm việc tốt hơn đối với các thành phố nằm gần trung tâm mạng lưới thương mại của người Assyria. Họ viết: “Vị trí ước lượng của các thành phố mất tích đối với các thành phố trung tâm là khá đúng nhưng ít chính xác đối với các thành phố xa hơn”. Cho dù bạn là một thương gia thời kì đồ đồng hay một nhà kinh tế học hiện đại, khoảng cách xa xôi vẫn mang lại cái gì đó không chắc chắn”.

Tuy nhiên, các tác giả cho rằng cách tiếp cận này có thể sử dụng để bổ sung cho các phương pháp truyền thống, giúp các sử gia bổ sung thông tin khuyết thiếu trong hồ sơ khảo cổ học. Hơn thế nữa, đây là một minh hoạ thú vị cho thấy kiến thức hiện đại có thể hiểu được những con số trên bảng đất sét cách đây 4000 năm.

Theo Washington Post

BÌNH LUẬN

Please enter your comment!
Please enter your name here